خلاصه کتاب مقدمه ای بر روش تحقیق در علوم انسانی ، از دکتر حافظ نیا 2
باسمه تعالی
متغیر: ویژگی یا صفت یا عاملی که بین افراد جامعه مشترک بوده و میتوانند مقادیر کمّی و ارزشهای متفاوتی داشته باشد.
← ویژگیهای بدنی، استعداد تحصیلی، هوش و ... .
انواع متغیر:
1. بر اساس ارزشی که دارند:
- کمی: متصل ← قابل اندازهگیری و اعشار پذیر است Ü طول ، وزن، ارتفاع
منفصل← قابل اندازهگیری است و اعشار پذیر نیست Ü تعداد درختان، تعدادافراد
- کیفی: مقادیر عددی به خود نمیگیرد بلکه کیفیت را نشان میدهند Ü خوشخلقی، کوشا بودن و...
- دو وجهی: هم ارزش کیفی به خود میگیرند و هم مقادیر کمی را قبول میکنند مثل مدرک تحصیلی ، درآمد و ...
2. براساس رابطهای که باهم دارند:
- مستقل: نقش علت را بر عهده دارند و بر متغیرهای دیگر تأثیر میگذارند. تشخیص میزان این تأثیر از اهداف عمده تحقیق است.
- وابسته: تابع تغییرات متغیر مستقل هستند.Ü رابطهی میان متغیرهای هوش و پیشرفت تحصیلی.
- واسطه: به عنوان رابطه میان متغیر مستقل و تابع قرار میگیرند.Ü محیط زیست آلوده←ضعف سلامت←کاهش نیروی کار← کاهش درآمد← فقر
3. براساس نقشی که در تحقیق دارند:
- علی: درواقع همان متغیرهای مستقلاند.
- توصیفی: مبین صفات و ویژگیهای یک پدیده یا شیاند که در انواع تحقیقات بویژه توصیفی نقش مهمی دارند.
این متغیرها خود ممکن است کمّی باشند مثل وضع سنی یا کیفی باشند مثل وضع تحصیلی.
4. دو یا چند ارزشی:
- دو ارزشی: به آنها فقط دو ارزش داده میشود مثل جنس که یا مرد است یا زن.
- چند ارزشی: بیش از دو ارزش به خود میگیرندمثل سطح تحصیلی که میتواند دورهیابتدایی، راهنمایی، دبیرستان، کاردانی و ... باشد.
5. جانبی: موضوع اصلی تحقیق نیستند بلکه در صحنه تحقیق به اشکال مختلف حضور دارند که خود بر سه نوعاند:
- تعدیلکننده: عاملی است که محقق آن را انتخاب و دستکاری میکند تا مشخص شود آیا تغییر آن موجب تغییر همبستگی بین متیرهای مستقل و تابع میشود یا خیر؟
- کنترل: متغیرهای که حذف یا ثابت نگه داشته میشوند تا رابطه میان متغیرهای مستقل و وابسته مشخص شود مثل میزان سواد والدین←هوش دانشآموز← پیشرفت تحصیلی دانشآموز.
- مزاحم: به صورت فرضی و نظری در متغیر تابع اثر میگذارند ولی عملاً قابل مشاهده، اندازهگیری و دستکاری نیست.
شرایط تعریف متغیرهای عملیاتی:
- متغیرها و مشخصات آنها به شیوهای تعریف شوند که مشاهده پذیر و قابل سنجش باشند.
- معیارهای اندازهگیری درجمع آوری اطلاعات به گونهای به کار گرفته شوند که امکان ارزیابی فرضیهها وجود داشتهباشد.
Ü برای مثال در تعریف عملیاتی هوش میتوان از شاخص معدل نمرهها استفاده کرد. زمانی کار مشکل تر میشود که برای یک متغیر تعریف عملیاتی قبلی وجود ندارد و محقق باید وقت زیادی را صرف این کار بکند.
Ü مصادیق و واقعیتهای متعلق به «تعاریف عملیاتی» را «معرف» گویند مثل خانه شیک، اتومبیل مدل بالا و درآمد بالا برای متغیر «ثروت».
Ü پس از تعریف عملیاتی، محقق میتواند اطلاعاتلازم را از میدان تحقیق گردآوری، طبقهبندی و تلخیص کرده و فرضیه را مورد آزمایش قرار دهد.
فرآیند تحقیق علمی: مجموعهی مراحل منظم و پیوستهای که رعایت آن از ابتدا تا پایان تحقیق باعث میشود تحقیق در کوتاهترین زمان ممکن و کمترین آسیب در زمینه کشف مجهول و راه حل مسئله انجام شود.
- مرحله اول: انتخاب، تحلیل و تبیین مسئله تحقیق
- مرحله دوم: طراحی و تشریح روشهای کار
- مرحله سوم: گردآوری اطلاعات و دادهها
- مرحله چهارم: طبقهبندی و تجزیه و تحلیل و تفسیر دادهها.
- مرحله پنجم: تدوین گزارش تحقیق.
فصل دوم کتاب: انواع تحقیقات علمی
تحقیقات علمی بر اساسِ 1. هدف 2. روش و ماهیت قابل تقسیم است.
1. هدف:
- بنیادی: (تجربی؛ نظری) ویژگیها:
← وقتگیر است و برای کشف مجهول نیاز به زمان طولانی دارد.
← هزینهبر است و احتیاج به منابع مالی زیاد دارد.
← بوسیلهی مراکز علمی انجام میشود چون مأموریت آن توسعه قلمرو معرفتی بشر است.
- کاربردی: با استفاده از بستر شناختی که تحقیقات بنیادی فراهم کرده در جهت توسعه، رفاه و بهبود ابزارها و روشها و ... استفاده میشود. مثل ساخت دارو بر مبنای معلومات زیست شناسی
ویژگیها:
← زمان کمتر نسبت به بنیادی
← درآمدزا
← عمدتاً سازمانهای دولتی آن را انجام میدهد.
- عملی: برای حل مسئله و مشکل انجام میشود و نوعی تحقیقکاربردی است.
2. روش و ماهیت:
← تاریخی: با استفاده از اسناد و مدارک معتبر در جهت تبیین ویژگیهای عمومی و مشترک پدیدهها و حوادث و دلایل بُروز آن انجام میشود.
← توصیفی: محقق به دنبال چگونه بودن موضوع میباشد.
← همبستگی: برای کسب اطلاع از وجود رابطه بین متغیرها انجام میپذیرد.
← تجربی: بر شناخت رابطه علی و معلولی بین متغیرها تأکید دارد.
← علی: کشف علتها یا عوامل بروز یک رویداد یا حادثه مد نظر است.
1. تحقیقات تاریخی:
Ü دلایل ضفیف شمردن این نوع تحقیقات از سوی برخی صاحبنظران:
- عدم حضور محقق در صحنه برای شناسایی و کنترل متغیرها.
- عدم امکان تهیه مدارک کافی و اکتفا کردن به حدس و گمان.
- عدم اعتبار برخی منابع.
Ü با این حال اگر محقق مدارک را ارزیابی، تکمیل و از دخالت نظرات شخصی خودداری کند، این تحقیق اعتبار علمی خواهد داشت.
Ü منابع تحقیقات تاریخی:
- دست اول: مستقیماً در ارتباط با حادثه یا پدیده قرار میگیرند(کتبی، شفاهی، تصویری، مادی)
- دست دوم: به طور غیر مستقیم در ارتباط با حادثه قرار میگیرند و چند دست میچرخد و از ارزش کمتری برخوردار است.
Ü نقد اسناد:
- بیرونی: بررسی اصالت سند و ارتباط حقیقی آن با پدیده یا حادثه.
- درونی: بررسی محتوای سند
2. توصیفی:
Ü دو جنبه میتواند داشته باشد:
کاربردی: در این بُعد، از نتایج تحقیق در تصمیم گیریها و سیاست گذاریها و برنامه ریزیها استفاده میشود.
بنیادی: در این بُعد، پژوهش به کشف حقایق و واقعیتهای جهان میانجامد که در علوم پایه به انبوهی از معلومات کلی به روش استقرائی منجر میشود. با این حال باید دقت داشت کشف قوانین علمی و روابط علی و معلولی از طریق تحقیقات توصیفی امکان پذیر نیست.
Ü در این نوع پژوهش، از روشهای مطالعه کتابخانهای و بررسی متون و محتوای مطالب و نیز روشهای میدانی استفاده میشود.
Ü از لحاظ شیوه نگارش دو قسم میشود:
- تحقیقات توصیفی محض: صرفاً به کشف و تصویرسازی ماهیت، ویژگیها و وضعیت موجود موضوع میپردازد.
- تحقیقات توصیفی – تحلیلی: محقق علاوه بر تصویرسازی آنچه که هست، به تشریح و تبیین دلایل چگونه بودن و چرای مسئله و ابعاد آن میپردازد.
Ü در این نوع تحقیقات محقق دخالتی در موقعیت، وضعیت و نقش متغیرها ندارد و آنها را دستکاری یا کنترل نمیکند و صرفاً وضع موجود را تشریح میکند.
Ü بر اساس نتایج تحقیقات توصیفی میتوان قضایایی کلی ارائه داد یعنی میتوان بر اساس آن اظهارنظر نمود و نظریه ارائه کرد.
لذا از ارزش علمی بالایی برخوردار است.
Ü به طور کلی این تحقیقات به سه گروه تقسیم میشوند:
← زمینه یاب(پیمایشی): هدف آن شناخت صفات، ویژگیها، عقاید، نگرشها و رفتارها و سایر مسائل افراد جامعه است. (سطحی: مثل سرشماریهای عمومی/ عمیق: مثل شناسایی رفتارها و انگیزه آنها در بین افراد جامعه است.)
← موردی(ژرفانگر) یک مورد از جهات مختلف پدیدهای بررسی شده، ضمن توصیف به تجزیه و تحلیل علت یا علل برخی کنشها و واکنشهای آن پرداخته میشود. مثل تحقیق در مورد ویژگیها و رفتار یک دانش آموز ناسازگار
(تحقیقات مردمشناسی فرهنگی و قوم نگاری و تکنگاریها جزء این نوع پژوهش است.)
← تحلیل محتوا: به منظور توصیف عینی و کیفی محتوای مفاهیم به صورت نظامدار انجام میشود. مثل تعیین خط مشی سیاسی و طرز تفکر یک شخصیت سیاسی از طریق تحلیل محتوای نوشتهها و سخنرانیهای او.
3. تحقیقات همبستگی یا همخوانی:
Ü برای کسب اطلاع از وجود رابطه بین متغیرها انجام میپذیرد ولی در آنها الزاماً کشف رابطه علی و معلولی مدنظر نیست.
Ü بر کشف وجود رابطه میان دو گروه از اطلاعات تأکید میشود. ( اطلاعات در خصوص یک متغیر در دو جامعه یا اطلاعات در خصوص چند متغیر در یک جامعه.)
Ü هدف این تحقیق این است که بداند آیا تغییر در یک متغیر منجر به تغییر در متغیر دیگری میشود یا خیر؟
Ü انواع همبستگی:
← مثبت: جهت تغییر، یکسان است. برای مثال با افزایش یک متغیر، دیگری نیز افزایش یافته و با کاهش آن متغیر دیگر کاهش مییابد مثل رابطه میان قدرت خرید و میزان تقاضا.
← منفی: جهت تغییر، یکسان نیست. مثل تورم و قدرت خرید.
Ü پس از تشخیص وجود همبستگی و تعیین جهت آن، مقدار و ضریب همبستگی بین 1ـ تا 1+ محاسبه میشود.
4. تحقیقات علّی(پس رویدادی):
Ü کشف علتها یا عوامل بروز یک رویداد یا حادثه یا پدیده مورد نظر است، بنابراین پس از آنکه واقعهای روی داد تحقیق دربارهی آن آغاز میشود.
Ü محقق در متغیرها دخل و تصرفی نداشته، اساساً حضور ندارد و آنها را نمیشناسد بلکه با تحقیق علی به شناسایی آن میپردازد. مانند شناسایی علت آتشسوزی کارخانه
Ü معمولاً از نوع کاربردی هستند و نتایج آن برای جلوگیری از تکرار حوادث و وقایع نامطلوب یا توسعه وقایع مطلوب مورد استفاده قرار میگیرد.
Ü از این جهت که محقق باید به دنبال جمعآوری اسناد و مدارک باشد با تحقیقات تاریخی شباهت داشته و از این رو همان دلیل که برای ضعف تحقیقات تاریخی ارائه شد در اینجا هم جاری است مثل اینکه تهیه اطلاعات دشوار است و معلوم نیست عوامل کشف شده همان عوامل مؤثر باشند. با این حال این نوع تحقیقات میتوانند از ارزش علمی بالایی برخوردار باشند.
Ü تحقیق علّی مطلوب با شناسایی سه دسته عوامل محقق میشود:
← متغیرهای اصلی که نقش مؤثر و مثبت در بروز پدیده داشتهاند.
← متغیرهایی که نقش بازدارنده و منفی در بروز پدیده داشتهاند.
← متغیرهای زمینهساز که راه را برای اثرگذاری متغیر اصلی هموار میکند.
5. تحقیقات تجربی(آزمایشی)
Ü اگرچه از این روش بیشتر در حوزه علوم تجربی و طبیعی و طبیعی استفاده میشود ولی این روش منحصر به این رشته نیست.
Ü این روش درحوزه علومانسانی بویژه روانشناسی، تعلیم و تربیت، جامعهشناسی، جغرافیایانسانی، مدیریت و ... کاربرد دارد.
با این حال دقت و کنترل محقق در حوزهی علوم طبیعی بر محیط آزمایشگاه و کنترل متغیرها همراه با نظارت نسبت به علوم انسانی بیشتر است.
Ü تفاوت تحقیقات تجربی با تحقیقات همبستگی:
← تحقیق تجربی بر شناخت رابطهی علّی و معلولی بین متغیرها تأکید دارد و سخن از مطالعه رابطه یکسویه و تأثیر متغیر مستقل(علت) بر متغیر تابع(معلول) است و در پایان محقق به طور قطع نظر میدهد که چنین رابطهای هست یا خیر.
← اما در تحقیق همبستگی الزاماً رابطه علّی و معلولی کشف نمیشود بلکه میزان درجه همبستگی بین دو یا چند متغیر مشخص میشود.
Ü شرایط ضروری یک تحقیق تجربی:
← کنترل: ویژگی اصلی یک تحقیق آزمایشی کنترل است. (دو گروه با ویژگیهای مشابه استفاده میشود که یکی به عنوان گروه آزمایش در معرض متغیر مستقل قرار میگیرد و دوم تحت عنوان گروه شاهد یا کنترل است که در معرض متغیر مزبور قرار نمیگیرد.)
باید توجه داشت که در علوم انسانی کنترل عوامل و متغیرها کار پرزحمتی است، چون بخشی از متغیرها جنبه کیفی دارند مانند انگیزهها، عادات و ... از این رو محققان برای جلوگیری از حالت مصنوعی به خود گرفتن آزمایش از انتخاب تصادفی برای گزینش جفتها استفاده میکنند بویژه در مورد انسان.
← انتخاب تصادفی: به دو دلیل باید جفتها به صورت تصادفی انتخاب شوند:
1. چون محقق هرچه تلاش کند قادر نیست جفتهای یکسان انتخاب کند.
2. چون موضوع انسان است و کنترل شدید باعث مصنوعی شدن محیط آزمایش میشود.
← تکرار آزمایش: به دلیل وجود احتمال خطا در جفت اول آزمایش، تکرار آن با انتخاب جفتهای متعدد لازم است.
← قابلیت تعمیم: چون هدف کشف رابطه علی و معلولی است، نتیجهی آزمایش باید قابلیت تعمیم داشته باشد.
Ü روشهای اجرای تحقیق تجربی:
1. آزمایش با استفاده از یک گروه آزمودنی درحالتهای مختلف
2. آزمایش با استفاده ازدو گروه (شاهد و آزمایش)
3. آزمایش با استفاده از چند گروه